Agrivoltaik, aynı arazide hem tarım yapmayı hem de güneş panelleriyle elektrik üretmeyi amaçlayan bir arazi kullanım modelidir. Paneller tarımı engellemeyecek şekilde yükseltilir ya da sıralar arası geniş bırakılır. Böylece panellerin altında ve arasında bitki yetiştirilebilir ya da hayvan otlatılabilir. Türkçede tarımsal GES ya da tarım-güneş sistemi olarak da anılır.

Güneş takip sistemi (tracker) bu modelde iki şekilde öne çıkar. Bir yandan panellerin güneşi takip etmesi sayesinde aynı arazide daha fazla elektrik üretilir. Öte yandan panellerin açısı gün boyunca değiştiği için altındaki gölge sabit kalmaz ve tarlanın üzerinde hareket eder. Aşağıda agrivoltaik sistemlerin nasıl kurulduğunu, hangi ürünlerin uygun olduğunu ve Türkiye'de dikkat edilmesi gereken kuralları bulabilirsiniz.

Agrivoltaik Sistemler Nasıl Kurulur?

Agrivoltaik sahalarda amaç, tarımsal faaliyetin sürmesine izin veren bir panel yerleşimi oluşturmaktır. ABD Ulusal Yenilenebilir Enerji Laboratuvarı'nın (NREL) 2024 tarihli sunumunda öne çıkan üç temel tasarım şöyledir (NREL, Agrivoltaics Pathways):

• Yükseltilmiş sistemler: Paneller, tarım makinelerinin ve çalışanların altından geçebileceği yüksekliğe çıkarılır.
• Geniş sıra aralıklı sistemler: Sıralar arasındaki mesafe artırılarak aradaki şeritler tarıma açılır.
• Dikey çift yüzlü (bifacial) sistemler: Paneller dikey olarak kurulur ve iki yüzden de üretim yapar. Arazinin büyük kısmı tarıma ya da otlatmaya açık kalır.

Her tasarımın bir ödünleşimi vardır. NREL'in değerlendirmesine göre panelleri yükseltmek ve sıra aralığını açmak tarım makinelerinin erişimini kolaylaştırır. Buna karşılık sıra aralığı arttıkça aynı araziye sığan kurulu güç azalır ve yükseltilmiş yapılar inşaat maliyetini artırır.

Agrivoltaikte Güneş Takip Sistemi Neden Öne Çıkıyor?

Takip sistemli paneller gün boyunca güneşi doğudan batıya izlediği için aynı panel sayısıyla daha fazla elektrik üretir. NREL'in model çalışmasında, standart yükseklik ve aralıkta kurulan 100 kW'lık tek eksenli takip sistemi yılda yaklaşık 194.000 kWh üretirken aynı büyüklükteki sabit sistemde bu değer yaklaşık 171.000 kWh olarak hesaplanmıştır. Bu, söz konusu senaryoda yaklaşık %14'lük bir farka karşılık gelir. Gerçek fark konuma, iklime ve tasarıma göre değişir.

Takip sistemlerinin agrivoltaik için bir avantajı daha vardır: panel açısı gün boyunca değiştiği için gölge tarlanın tek bir şeridinde sabit kalmaz. NREL sunumunda tarım ihtiyacına göre geliştirilen takip sistemi yaklaşımlarına da yer veriliyor. Bunlar arasında belirli saatlerde bitkilere daha fazla ışık bırakan "anti-tracking" tasarımları ve kısa sıralı takip sistemleri sayılıyor.

Öte yandan aynı kaynak, standart takip sistemlerinin tarım makinelerinin erişimi açısından sınırlı kalabildiğini de belirtiyor. Bu yüzden agrivoltaik projede takip sistemi seçilirken panel yüksekliği, sıra aralığı ve makine geçiş genişliği birlikte planlanmalıdır. Tek ve çift eksenli sistemlerin farkını Tek Eksenli ve Çift Eksenli Solar Tracker Farkı yazımızda anlattık.

Agrivoltaik Sahada Hangi Ürünler Yetiştirilir?

Panellerin altındaki alan, açık tarlaya göre daha az güneş ışığı alır. Bu yüzden ürün seçimi agrivoltaik projenin başarısını belirleyen en önemli kararlardan biridir. NREL'in derlediği bilgilere göre ürünlerin gölgeye tepkisi şöyle gruplanabilir:

Ürün verimi panel düzenine, ışık ve su erişimine, çeşide ve toprağın durumuna göre değişir. Aynı kaynak, kesin sonuç için yerel deneme alanlarının gerekli olduğunu vurguluyor. Bölgenizde hangi ürünün uygun olduğunu karar vermeden önce bir ziraat mühendisiyle değerlendirmeniz önemlidir.

Hayvan otlatma

Agrivoltaik yalnızca bitkisel üretimle sınırlı değildir. Panellerin altında koyun otlatmak dünyada yaygın uygulamalardan biridir. NREL sunumunda örnek olarak verilen ABD'deki 300 MWac kapasiteli bir projede 1.600'den fazla koyunun otlatıldığı belirtiliyor. Koyunlar paneller arasındaki otu kısa tutarak bakım ihtiyacını da azaltabilir.

Agrivoltaiğin Avantajları ve Dikkat Edilecek Noktalar

Agrivoltaiğin temel avantajı arazinin iki kez değerlendirilmesidir: tarım geliri sürerken elektrik geliri de eklenir. Bunun yanında panellerin sağladığı kısmi gölge bazı ürünlerde sıcak stresini azaltabilir. NREL sunumunda panellerden akan yağmur suyunun oluklarla toplanıp sulamada kullanılması da su yönetimi seçenekleri arasında sayılıyor.

Dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Kurulu güç azalır. Tarıma alan bırakmak için sıralar açıldığında aynı araziye daha az panel sığar.
• İnşaat maliyeti artabilir. Yükseltilmiş taşıyıcı yapılar standart sistemlere göre daha fazla malzeme gerektirir.
• Makine geçişi planlanmalıdır. Traktör ve hasat makinelerinin geçeceği genişlik ve yükseklik baştan hesaplanmalıdır.
• Mevzuat netleşmelidir. Tarım arazisinde GES kurulumu izne tabidir. Türkiye'deki durumu aşağıda ayrıca ele aldık.

Türkiye'de Agrivoltaik: Mevzuatta Durum

Türkiye'de tarım arazilerinin kullanımı 4 Nisan 2026 tarihli Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik ile düzenleniyor. Yönetmelikte "agrivoltaik" ifadesi doğrudan geçmiyor. Ancak GES ile ilgili şu hükümler agrivoltaik projeleri doğrudan ilgilendiriyor:

• GES kurulacak alanın arazi sınıfının genel kural olarak kuru marjinal tarım arazisi olması gerekiyor.
• Tarımsal amaçlı bir yapının müştemilatı olarak kurulan çatı GES'i ile sulama amaçlı GES, tarımsal amaçlı yapı kabul ediliyor ve bunlar için ayrı değerlendirme kuralları uygulanıyor.
• Tarımsal amaçlı GES başvurularında noter onaylı taahhütname isteniyor ve yapının tarım dışı amaçla kullanılmaması şartı aranıyor.

Yani Türkiye'de agrivoltaik bir proje planlıyorsanız, arazinizin sınıfını ve projenizin hangi kapsamda değerlendirileceğini başvuru öncesinde İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nden teyit etmeniz gerekir. Sulama amaçlı kurulumları Solar Sulama Nedir?, tarım işletmelerindeki diğer kullanım şekillerini ise Çiftlikler İçin Güneş Enerji Sistemleri Kullanımı yazımızda anlattık.

Agrivoltaik Proje Planlarken İzlenecek Adımlar

1. Arazi ve mevzuat kontrolü: Arazi sınıfını ve izin sürecini netleştirin.
2. Ürün ya da hayvancılık planı: Hangi ürünün yetiştirileceğine ya da otlatma yapılıp yapılmayacağına karar verin.
3. Tasarım seçimi: Panel yüksekliğini, sıra aralığını ve sabit ya da takip sistemli yapıyı ürün planına göre belirleyin.
4. Makine ve iş gücü erişimi: Traktör, ilaçlama ve hasat makinelerinin geçeceği genişliği hesaplayın.
5. Su yönetimi: Sulama hatlarını ve yağmur suyunun yönlendirilmesini tasarıma dahil edin.
6. Üretim ve gelir hesabı: Elektrik üretimini ve tarım gelirini birlikte değerlendirin. İlk tahmin için güneş enerjisi hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Agrivoltaik Projeniz İçin Takip Sistemi Bileşenleri

Remak Solar, güneş takip sistemlerinin redüktör, kontrol panosu, yataklama ve profil gibi ana bileşenlerini üretir. Tek eksenli sistemler için ST7 ve RMST130 redüktörlerimizi, takip sisteminin genel yapısını ise güneş takip sistemi sayfamızda inceleyebilirsiniz. Projenizin gereksinimlerini iletişim sayfamız üzerinden bizimle paylaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Agrivoltaik ile tarımsal GES aynı şey mi?

Günlük kullanımda çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Agrivoltaik, aynı arazide tarım ve elektrik üretimini birlikte yürütmeyi ifade eder. Türkiye mevzuatında ise "tarımsal amaçlı GES" daha dar bir kapsamda, örneğin sulama amaçlı GES için kullanılıyor.

Panellerin altında yetişen ürünün verimi düşer mi?

Ürüne göre değişir. Marul ve ıspanak gibi gölgeye dayanıklı ürünler kısmi gölgede daha iyi sonuç verebilirken domates, mısır ve fasulye gibi ürünler gölgeden daha fazla etkilenebilir. Kesin sonuç için bölgesel deneme yapılması önerilir.

Agrivoltaik sahada hayvan otlatılabilir mi?

Evet. Özellikle koyun otlatma dünyada yaygın bir uygulamadır. Panellerin yüksekliği ve kabloların korunması otlatmaya uygun şekilde planlanmalıdır.

Türkiye'de tarım arazisine agrivoltaik sistem kurulabilir mi?

Tarım arazisine GES kurulumu izne tabidir ve arazinin sınıfı belirleyicidir. 2026 tarihli yönetmelikte agrivoltaik için ayrı bir tanım bulunmuyor. Projenizin hangi kapsamda değerlendirileceğini başvuru öncesinde İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nden öğrenmeniz gerekir.

Agrivoltaikte sabit sistem mi, takip sistemi mi tercih edilmeli?

Takip sistemi aynı panel sayısıyla daha fazla üretim sağlar ve gölgenin tarlada hareket etmesine imkân verir. Sabit ve yükseltilmiş sistemler ise bazı durumlarda makine erişimi açısından daha esnek olabilir. Seçim ürün planına, arazi yapısına ve yatırım bütçesine göre yapılmalıdır.